راهنمای مرحلهبهمرحله والدین برای پیشگیری از کمآبی و تشخیص علائم هشدار
کودک تان از صبح چند بار استفراغ کرده و پوشکش کمتر از همیشه خیس شده است. هر جرعهای که میخورد دوباره بالا میآورد و شما نمیدانید:
- آب بدهم یا ORS؟
- شیر مادر را قطع کنم؟
- چند بار استفراغ خطرناک است؟
- چه زمانی میتوانم در خانه مراقبش باشم و چه زمانی باید فوراً به اورژانس بروم؟
اسهال و استفراغ در بیشتر کودکان بهدلیل عفونت ویروسی دستگاه گوارش ایجاد میشود و طی چند روز نهایتا تا 14 روز بهبود پیدا میکند. مشکل اصلی معمولاً خود اسهال نیست؛ بلکه از دست رفتن آب و املاح بدن و ایجاد کمآبی است، بهخصوص در شیرخواران و کودکان کمسن.
قاعده طلایی: تعداد دفعات اسهال و استفراغ مهم است، اما حال عمومی کودک، مقدار ادرار و توانایی او در نوشیدن مهمتر است.
ابتدا مشخص کنیم: اسهال یعنی چه؟
اسهال یعنی مدفوع کودک نسبت به حالت طبیعی خودش:
- آبکیتر یا شلتر شده باشد؛
- دفعات آن بهطور واضح افزایش پیدا کرده باشد؛
- یا حجم دفع بیشتر از معمول باشد.
در شیرخوارانی که فقط شیر مادر میخورند، مدفوع شل و متعدد میتواند طبیعی باشد. بنابراین فقط تعداد مدفوع مهم نیست؛ تغییر ناگهانی نسبت به الگوی همیشگی کودک اهمیت دارد.
بیشتر عفونتهای گوارشی کودکان با ترکیبی از اسهال، استفراغ، تب خفیف، بیاشتهایی و دلدرد همراهاند. استفراغ معمولاً طی یک تا سه روز کاهش مییابد و اسهال اغلب پنج تا هفت روز طول میکشد؛ هرچند ممکن است در بعضی کودکان تا حدود دو هفته ادامه داشته باشد.
در ساعات اول دقیقاً چه کار کنیم؟
مرحله اول: قبل از شمارش دفعات اسهال، حال عمومی کودک را بررسی کنید
از خودتان بپرسید:
- کودک شما را میشناسد و طبیعی پاسخ میدهد؟
- بیدار، هوشیار و قابل آرام کردن است؟
- تنفسش طبیعی است؟
- میتواند مایعات را جرعهجرعه بخورد؟
- دستوپایش گرم است و رنگ پوستش طبیعی است؟
- در چند ساعت گذشته ادرار یا پوشک خیس داشته است؟
اگر کودک بسیار خوابآلود، شل و بیحال، گیج، رنگپریده یا سخت بیدار میشود، مراقبت خانگی کافی نیست.
مرحله دوم: از همین حالا مقدار ادرار را زیر نظر بگیرید
یکی از کاربردیترین راههای بررسی آب بدن کودک، توجه به ادرار است.
موارد زیر میتوانند نشانه کمآبی باشند:
- تعداد پوشکهای خیس کمتر از معمول شده است؛
- کودک چند ساعت ادرار نکرده است؛
- ادرار کم، تیره یا بدبو شده است؛
- دهان و زبان خشکاند؛
- هنگام گریه اشک ندارد؛
- چشمها گود افتادهاند؛
- کودک بیش از حد بیقرار، خوابآلود یا کمجان شده است.
کم شدن ادرار، خشکی دهان، گریه بدون اشک و خوابآلودگی غیرعادی از نشانههای شناختهشده کمآبی شدید در کودکان هستند.
نکته کاربردی: زمان آخرین ادرار، تعداد دفعات استفراغ و تعداد مدفوعهای آبکی را یادداشت کنید. این اطلاعات به پزشک کمک زیادی میکند.
برای جلوگیری از کمآبی چه مایعی بدهیم؟
بهترین انتخاب در اسهال و استفراغ: محلول ORS
محلول خوراکی جبران آب و املاح یا ORS ترکیب مشخصی از آب، قند و املاح دارد و میتواند مواد از دسترفته در اسهال و استفراغ را جایگزین کند. بیشتر کودکان مبتلا به کمآبی خفیف یا متوسط، در صورت توانایی نوشیدن، با ORS درمان میشوند و نیازی به سرم ندارند.
ORS را چگونه آماده کنیم؟
- پودر را دقیقاً با همان مقدار آبی که روی بسته نوشته شده مخلوط کنید.
- آب کمتر یا بیشتر از مقدار تعیینشده اضافه نکنید.
- شکر، نمک، آبمیوه، نوشابه یا ماده دیگری داخل آن نریزید.
- محلول آمادهشده را طبق دستور روی محصول نگهداری و در زمان تعیینشده دور بریزید.
- پیمانه را با چشم تخمین نزنید؛ حجم آب باید دقیق باشد.
غلظت نامناسب ORS میتواند تعادل نمک و آب بدن کودک را بههم بزند.
نکته قابل اشاره: در بازار ORS های آماده بصورت مایع یا قرص های جوشان آن ها نیز وجود دارد که بعلت طعم دار بودن کودکان بهتر آن ها را تحمل می کنند و نگرانی بابت نحوه درست تهیه غلظت مناسب در آنها کمتر است.
کودکی که استفراغ میکند چگونه ORS بخورد؟
اشتباه رایج این است که والدین یک لیوان یا شیشه کامل مایع را یکباره به کودک میدهند. معده کودک معمولاً این حجم را تحمل نمیکند و دوباره استفراغ میکند.
روش بهتر:
- با قاشق، فنجان کوچک یا سرنگ دارویی بدون سوزن شروع کنید.
- هر پنج دقیقه حدود ۵ تا ۱۰ میلیلیتر، معادل یک تا دو قاشق چایخوری بدهید.
- اگر کودک تحمل کرد، مقدار را بهتدریج بیشتر کنید.
- اگر دوباره استفراغ کرد، چند دقیقه مکث کنید و سپس با حجم کمتر و آهستهتر ادامه دهید.
- از خوراندن سریع یا اجباری حجم زیاد خودداری کنید.
دادن حجمهای کم و مکرر، احتمال تحمل مایع را بیشتر میکند. آکادمی اطفال آمریکا نیز برای کودک دچار استفراغ، استفاده از حجمهای کوچک ORS در فواصل کوتاه را توصیه میکند.
یک بار بالا آوردن ORS به معنی شکست درمان نیست. دوباره با حجم کمتر شروع کنید. اما اگر کودک هر مقدار مایع را بالا میآورد، باید معاینه شود.
بعد از هر بار اسهال چقدر ORS بدهیم؟
مقدار مورد نیاز به وزن، سن، شدت دفع و وضعیت آب بدن کودک بستگی دارد.
در کودکان پرخطر از نظر کمآبی، مانند کودکان زیر یک سال، شیرخواران زیر شش ماه، کودکانی که بیش از پنج بار مدفوع آبکی یا بیش از دو بار استفراغ در ۲۴ ساعت داشتهاند، ممکن است حدود ۵ میلیلیتر بهازای هر کیلوگرم وزن بعد از هر دفع آبکی با حجم زیاد توصیه شود.
برای مثال، برای کودک ۱۰ کیلوگرمی این مقدار حدود ۵۰ میلیلیتر است که باید آهسته و در چند نوبت داده شود. این عدد جای ارزیابی پزشک را در کودک کمآب نمیگیرد.
اگر کودک تشنه است و ORS را بهخوبی تحمل میکند، میتواند بیشتر بنوشد. هدف اصلی این است که ادرار، هوشیاری و رطوبت دهان به حالت طبیعی باقی بماند.
آیا آب خالی، آبمیوه یا نوشابه مناسب است؟
آب خالی برای رفع تشنگی کودکان بزرگتر مفید است، اما در دفع زیاد نمیتواند املاح از دسترفته را بهطور کامل جایگزین کند. برای جبران دقیقتر آب و نمکهای بدن، ORS انتخاب درستی است.
تا زمانی که اسهال ادامه دارد بهتر است از این موارد خودداری شود:
- نوشابههای گازدار
- آبمیوههای صنعتی و خانگی
- میوه ها و سبزیحات
- شیر (غیر از شیرمادر و شیرخشک)
- نوشیدنیهای انرژی زا
- شربتهای شیرین
- چای بسیار شیرین (چای نبات یا نبات داغ)
- محلولهای دستساز با مقدار نامشخص نمک و شکر
قند زیاد میتواند آب بیشتری را وارد روده کند و اسهال را بدتر کند.
آیا شیر مادر را قطع کنیم؟
خیر؛ شیردهی باید ادامه پیدا کند
در شیرخوار شیرمادرخوار:
- شیر مادر را قطع نکنید؛
- دفعات شیردهی را بیشتر و هر وعده را کوتاهتر کنید؛
- در صورت نیاز، بین نوبتهای شیردهی ORS بدهید.
شیر مادر علاوه بر مایع و انرژی، مواد محافظتی مفیدی در اختیار شیرخوار قرار میدهد و ادامه آن هنگام اسهال توصیه میشود.
با شیرخشک چه کار کنیم؟
شیرخشک را خودسرانه رقیقتر از حالت معمول درست نکنید؛ نسبت آب و پودر باید دقیقاً مطابق دستور روی قوطی شیرخشک باشد.
اگر کودک استفراغهای مکرر یا نشانه کمآبی دارد، ممکن است پزشک توصیه کند برای چند ساعت تمرکز اصلی روی ORS باشد و سپس شیر معمول با حجم کمتر و دفعات بیشتر از سر گرفته شود.
تعویض خودسرانه شیرخشک، استفاده از شیر بدون لاکتوز یا قطع طولانی شیر معمولا ضروری نیست و باید براساس شرایط کودک و توسط پزشک انجام شود.
چه زمانی دوباره غذا بدهیم؟
اگر کودک کمآب نیست، استفراغ شدید ندارد و تمایل به غذا خوردن دارد، لازم نیست او را چند روز گرسنه نگه دارید.
پس از بهبود استفراغ و جبران آب بدن، غذای معمول و متناسب با سن را کمکم ادامه دهید، مانند:
- برنج، سیبزمینی، نان یا ماکارونی
- سوپ ساده
- ماست در صورت تحمل کودک
- گوشت، مرغ، حبوبات و غذای خانگی سبک
- شیر مادر و شیر خشک کودک
غذا را در حجم کم و دفعات بیشتر ارائه کنید. مجبور کردن کودک به خوردن لازم نیست؛ در ساعات اول، نوشیدن مایعات مهمتر است.
چه زمانی فوراً به اورژانس برویم؟
در صورت مشاهده هر یک از موارد زیر منتظر نمانید:
- کودک بیهوش است یا بهسختی بیدار میشود؛
- بسیار بیحال، شل یا گیج شده است؛
- تنفس غیرطبیعی، سریع یا عمیق دارد؛
- لبها کبود شدهاند؛
- دستوپاها بسیار سرد و پوست رنگپریده یا لکهلکه شده است؛
- معده اش هیچ مایعی را نگه نمیدارد و هرچه میخورد بالا میآورد؛
- ادرار بهطور واضح قطع یا بسیار کم و پررنگ شده است؛
- چشمها بسیار گود افتادهاند و دهان کاملاً خشک است؛
- استفراغ سبز تیره دارد؛
- در استفراغ خون دیده میشود؛
- مدفوع خونی یا سیاه دارد؛
- دلدرد شدید و مداوم یا شکم متورم و سفت دارد؛
- دچار تشنج شده است؛
- کودک زیر سه ماه تب ۳۸ درجه یا بیشتر دارد.
استفراغ سبز، خون در مدفوع، درد مداوم شکم، ناتوانی در نوشیدن و تغییر سطح هوشیاری میتوانند نشانه بیماریای فراتر از یک عفونت ساده گوارشی باشند و نیازمند ارزیابی فوری هستند.
چه زمانی همان روز با پزشک تماس بگیریم؟
در شرایط زیر بهتر است کودک همان روز معاینه شود:
- شیرخوار زیر شش ماه است؛
- کودک زیر یک سال اسهال یا استفراغ مکرر دارد؛
- تعداد پوشکهای خیس کمتر شده است؛
- بیش از شش تا هشت ساعت ادرار نکرده است؛
- دو بار یا بیشتر استفراغ کرده و نوشیدن برایش دشوار است؛
- بیش از پنج مدفوع آبکی در ۲۴ ساعت داشته است؛
- تب بالا یا تب ماندگار دارد؛
- خون یا مخاط قابلتوجه در مدفوع دیده میشود؛
- دلدرد شدید، موضعی یا مداوم دارد؛
- اسهال پس از مصرف آنتیبیوتیک شروع شده است؛
- کودک بیماری کلیوی، قلبی، دیابت، بیماری متابولیک یا ضعف سیستم ایمنی دارد؛
- رشد ضعیف یا وزن کم دارد؛
- استفراغ بیش از دو تا سه روز ادامه پیدا کرده است؛
- اسهال بعد از یک هفته رو به بهبود نیست یا به حدود دو هفته رسیده است؛
- شما احساس میکنید کودک «مثل همیشه نیست».
کودکان زیر یک سال، بهخصوص زیر شش ماه، سریعتر کمآب میشوند و باید با حساسیت بیشتری تحت نظر قرار گیرند.
چه زمانی میتوان کودک را در خانه نگه داشت؟
مراقبت خانگی معمولاً زمانی مناسب است که همه شرایط زیر برقرار باشند:
- کودک بیدار، هوشیار و قابل آرام کردن است؛
- مایعات را در حجم کم تحمل میکند؛
- ادرار دارد و تعداد پوشکهای خیس خیلی کمتر نشده است؛
- دهان مرطوب است و هنگام گریه اشک دارد؛
- استفراغ سبز یا خونی ندارد؛
- مدفوع خونی ندارد؛
- درد شدید و مداوم شکم ندارد؛
- علائم هر ساعت بدتر نمیشوند؛
- والد میتواند طی شبانهروز کودک را نزدیک خود نگه دارد؛
- دسترسی به پزشک یا مرکز درمانی در صورت بدتر شدن وجود دارد.
بیشتر کودکان بدون علائم هشدار را میتوان با مایعات مناسب و پایش دقیق در خانه مراقبت کرد.
در خانه چه چیزهایی را یادداشت کنیم؟
برای ارزیابی بهتر، طی ۲۴ ساعت این موارد را ثبت کنید:
- تعداد دفعات استفراغ
- تعداد مدفوع آبکی
- وجود خون یا مخاط در مدفوع
- مقدار تقریبی ORS و سایر مایعات
- تعداد پوشک خیس یا دفعات ادرار
- دمای بدن
- رفتار و سطح هوشیاری کودک
- وجود درد شکم و محل آن
- آخرین زمانی که کودک توانسته مایعات را نگه دارد
این یادداشتها کمک میکنند متوجه شوید کودک رو به بهبود است یا بهتدریج کمآب میشود.
چه داروهایی نباید خودسرانه بدهیم؟
داروی متوقفکننده اسهال
داروهایی که حرکت روده را کاهش میدهند برای کودکان مناسب نیستند و میتوانند عوارض خطرناکی ایجاد کنند.
آنتیبیوتیک
بیشتر عفونتهای حاد گوارشی کودکان ویروسیاند و آنتیبیوتیک روی آنها اثری ندارد. آنتیبیوتیک فقط در بعضی عفونتهای مشخص و پس از ارزیابی پزشک استفاده میشود.
داروی ضد تهوع
داروهای ضد تهوع برای همه کودکان لازم نیستند و مصرف خودسرانه آنها توصیه نمیشود. پزشک ممکن است در کودک منتخب و برای کمک به موفقیت ORS، داروی مشخصی تجویز کند.
آیا کودک به آزمایش مدفوع نیاز دارد؟
در بیشتر موارد اسهال حاد و خفیف، آزمایش مدفوع لازم نیست.
پزشک ممکن است آزمایش درخواست کند اگر:
- خون در مدفوع وجود دارد؛
- اسهال طولانی شده است؛
- کودک بدحال یا دارای نقص ایمنی است؛
- سفر اخیر یا تماس با آب و غذای آلوده وجود داشته است؛
- چند نفر همزمان پس از خوردن غذای مشترک بیمار شدهاند؛
- احتمال عفونت خاص یا مسمومیت غذایی مطرح است.
چگونه از انتقال بیماری به دیگران جلوگیری کنیم؟
عفونتهای گوارشی خصوصا نوع ویروسی آنها بهراحتی از طریق دست، پوشک، توالت، وسایل مشترک، غذا و سطوح آلوده منتقل میشوند.
برای کاهش انتقال:
- پس از تعویض پوشک و رفتن به توالت، دستها را با آب و صابون بشویید.
- قبل از آماده کردن غذا و غذا دادن به کودک دستها را بشویید.
- حوله، لیوان، قاشق و وسایل شخصی کودک را جدا کنید.
- سطوح آلوده و محل تعویض پوشک را تمیز کنید.
- لباسها و ملحفههای آلوده را جداگانه بشویید.
- کودک تا ۴۸ ساعت بعد از آخرین اسهال یا استفراغ به مهدکودک یا مدرسه نرود.
- در صورت ابتلای کودک، برای دیگران غذا آماده نکند.
(شستوشوی دست با آب و صابون و نرفتن به مهد یا مدرسه تا ۴۸ ساعت پس از پایان علائم، از اقدامات اصلی کاهش انتقال است. )
راهنمای سریع: خانه، پزشک یا اورژانس؟
فوراً به اورژانس مراجعه کنید
- بیهوشی یا سخت بیدار شدن
- تنفس غیرطبیعی یا کبودی
- بیحالی شدید و شل شدن بدن
- استفراغ سبز یا خونی
- مدفوع خونی یا سیاه
- درد شدید و مداوم یا تورم شکم
- قطع ادرار همراه با علائم کمآبی
- ناتوانی کامل در نگه داشتن مایعات
- تشنج یا حال عمومی بسیار بد
همان روز معاینه شود
- شیرخوار زیر شش ماه
- کاهش واضح ادرار
- استفراغ مکرر
- بیش از پنج مدفوع آبکی در شبانهروز
- تب بالا یا ماندگار
- بیاشتهایی و کاهش نوشیدن
- بیماری زمینهای
- اسهال طولانی یا رو به بدتر شدن
- نگرانی والد از متفاوت شدن رفتار کودک
میتوان در خانه مراقبت کرد
- کودک هوشیار و فعال است؛
- جرعههای کوچک مایع را تحمل میکند؛
- ادرار دارد؛
- علائم کمآبی یا علائم هشدار ندارد؛
- حال او بهتدریج رو به بهبود است.
پرسشهای رایج والدین
۱. کودک هر چیزی میخورد بالا میآورد؛ چه کار کنم؟
مایع را یکباره ندهید. با ۵ میلیلیتر ORS هر پنج دقیقه شروع کنید. اگر تحمل کرد، مقدار را بهآرامی افزایش دهید. اگر حتی حجمهای بسیار کم را نیز پیوسته بالا میآورد، باید معاینه شود.
۲. آیا بعد از استفراغ باید چند ساعت چیزی ندهم؟
گرسنه و تشنه نگه داشتن طولانی کودک توصیه نمیشود. چند دقیقه فرصت دهید معده آرام شود و سپس با جرعههای بسیار کوچک ORS شروع کنید.
۳. یک بار استفراغ خطرناک است؟
یک بار استفراغ بهتنهایی معمولاً خطرناک نیست. مهمتر از تعداد، توانایی کودک در نوشیدن، مقدار ادرار و حال عمومی اوست. استفراغ مکرر یا همراه با بیحالی، سردرد، درد شدید شکم یا رنگ سبز و خونی نیازمند بررسی است.
۴. استفراغ سبز یعنی چه؟
استفراغ سبز تیره میتواند حاوی صفرا باشد و احتمال انسداد روده یا مشکل مهم دیگری را مطرح کند. این وضعیت باید فوراً در اورژانس ارزیابی شود.
۵. آیا میتوانم فقط آب به کودک بدهم؟
در اسهال یا استفراغ زیاد، آب خالی املاح ازدسترفته را جبران نمیکند. ORS انتخاب مناسبتری است. در کودک بزرگتر و بدون کمآبی، آب میتواند در کنار ORS و مایعات معمول استفاده شود.
۶. کودکم ORS را دوست ندارد؛ چه کار کنم؟
محلول را خنک کنید و با قاشق، سرنگ دارویی یا فنجان کوچک بدهید. حجم بسیار کم و دفعات زیاد معمولاً بهتر تحمل میشود. ترکیب ORS را با افزودن شکر، آبمیوه یا کاهش و افزایش آب تغییر ندهید. می توانید از ORS های آماده در داروخانه ها که طعم دار شده اند استفاده کنید و بهتر است همیشه برای تحمل بهتر آن توسط فرزندتان آن را بصورت بسیار خنک به او بدهید .
۷. آیا شیر باعث بیشتر شدن اسهال میشود؟
در بیشتر کودکان، شیر مادر و شیر خشک باید ادامه پیدا کند. عدم تحمل موقت لاکتوز ممکن است در بعضی کودکان پس از اسهال شدید ایجاد شود، اما تغییر شیر باید با نظر پزشک انجام شود.
۸. آیا ماست و برنج خوباند؟
اگر کودک تمایل دارد و استفراغ شدید ندارد، میتواند غذای معمول و سبک از جمله برنج، نان، سیبزمینی، ماست و سایر غذاهای متناسب با سن را بخورد. رژیم کودک نباید برای چند روز متوالی فقط به چند ماده محدود شود و باید تمام مواد لازم برای رشدش را در طی یک هفته دریافت کند.
۹. چه مدت ادرار نکردن نگرانکننده است؟
کاهش واضح ادرار نسبت به حالت معمول مهم است. اگر شیرخوار یا کودک خردسال حدود شش تا هشت ساعت ادرار نکرده یا پوشکش خشک مانده، بهخصوص همراه با خشکی دهان یا خوابآلودگی، حتما کودک باید ویزیت شود.
۱۰. آیا تب همراه اسهال طبیعی است؟
تب خفیف میتواند همراه عفونت ویروسی باشد. تب ۳۸ درجه یا بیشتر در شیرخوار زیر سه ماه، تب بالا (بالاتر از 39 درجه) ، تب ماندگار یا تب همراه با بیحالی شدید و درد شکم نیازمند معاینه است.
۱۱. وجود خون در مدفوع چه معنایی دارد؟
خون میتواند در بعضی عفونتهای باکتریایی، التهاب روده یا مشکلات دیگر دیده شود. مدفوع خونی باید توسط پزشک ارزیابی شود و نباید خودسرانه آنتیبیوتیک یا داروی قطعکننده اسهال داده شود.
۱۲. چه زمانی کودک میتواند به مهد یا مدرسه برگردد؟
کودک باید حداقل ۴۸ ساعت از آخرین نوبت اسهال یا استفراغ گذشته باشد و حال عمومی مناسبی داشته باشد.
جمعبندی نهایی
این چهار نکته را به خاطر بسپارید:
در اسهال و استفراغ، مهمترین خطر کمآبی است.
ORS را بصورت خنک، کمکم و مکرر بدهید، نه یکباره و با حجم زیاد.
شیر مادر را قطع نکنید و پس از جبران آب بدن، غذای معمول کودک را ادامه دهید.
بیحالی، کاهش ادرار، ناتوانی در نوشیدن، استفراغ سبز، خون در مدفوع و درد شدید شکم را جدی بگیرید.
بیشتر کودکان با مراقبت درست در خانه بهبود پیدا میکنند؛ اما اگر کودک مانند همیشه نیست یا احساس میکنید وضعیتش رو به بدتر شدن است، منتظر ایجاد علائم شدیدتر نمانید و او را برای معاینه شدن نزد پزشک مورد اعتماد خود ببرید.
دوستدار سلامت فرزندان دلبند شما
دکتر نفیسه برهانی
