حساسیت به پروتئین شیر گاو در نوزاد شیرمادرخوار؛ علائم و رژیم غذایی مادر

دیدن رگه‌های خون در پوشک، اگزما یا ناراحتی‌های گوارشی شیرخوار می‌تواند والدین را نگران کند. گاهی این سؤال پیش می‌آید که: «کودک من فقط شیر مادر می‌خورد؛ پس چگونه ممکن است به پروتئین شیر گاو حساسیت داشته باشد؟»

مقدار بسیار کمی از پروتئین‌های غذایی مصرف‌شده توسط مادر می‌تواند وارد شیر او شود و در بعضی شیرخواران حساس، واکنش ایجاد کند. بااین‌حال، حساسیت به پروتئین شیر گاو در شیرخوارانی که فقط شیر مادر می‌خورند شایع نیست و هر بی‌قراری، رفلاکس یا تغییر در مدفوع به معنای حساسیت نیست.

در صورت مطرح یا تأیید شدن این حساسیت، رویکرد اصلی، حفظ شیردهی و در صورت نیاز، اصلاح هدفمند رژیم غذایی مادر است. این تشخیص به معنای نامناسب بودن شیر مادر نیست.

چگونه شیرخواری که فقط شیر مادر می‌خورد، به پروتئین شیر گاو حساسیت پیدا می‌کند؟

حساسیت به پروتئین شیر گاو زمانی رخ می‌دهد که سیستم ایمنی کودک به بعضی از پروتئین‌های موجود در شیر گاو واکنش نشان دهد.

در شیرخوار شیرمادرخوار، تماس با این پروتئین‌ها ممکن است از طریق مقدار بسیار کمی از پروتئین‌های غذایی باشد که پس از مصرف لبنیات توسط مادر وارد شیر او می‌شوند.

بنابراین، منظور از این وضعیت حساسیت به پروتئین شیر گاو در شیر مادر است، نه «حساسیت به شیر مادر». شیر مادر همچنان بهترین تغذیه برای شیرخوار است و در صورت امکان باید ادامه پیدا کند.

این بیماری با عدم تحمل لاکتوز تفاوت دارد. لاکتوز، قند شیر است؛ درحالی‌که حساسیت مورد بحث مربوط به پروتئین‌های شیر است. حذف لبنیات از رژیم مادر، لاکتوز شیر مادر را حذف نمی‌کند و محصولات لبنی بدون لاکتوز نیز معمولاً همچنان حاوی پروتئین شیر گاو هستند.

چه علائمی می‌تواند مطرح‌کننده حساسیت باشد؟

علائم بسته به نوع واکنش و شدت آن متفاوت است. در واکنش‌های گوارشی تأخیری ممکن است موارد زیر دیده شود:

• رگه‌های خون در مدفوع، گاهی همراه با مخاط

• اسهال طول‌کشیده

• استفراغ یا ناراحتی گوارشی مداوم، به‌ویژه اگر همراه با علائم دیگر باشد

• مشکل در تغذیه یا وزن‌گیری نامناسب در موارد شدیدتر

در بعضی کودکان، اگزمای متوسط تا شدید و مقاوم به درمان مناسب نیز می‌تواند پزشک را به بررسی حساسیت غذایی مشکوک کند.

واکنش‌های فوری مانند کهیر، تورم لب یا زبان، استفراغ ناگهانی یا علائم تنفسی از طریق شیر مادر نادر هستند، اما در صورت بروز، نیاز به ارزیابی سریع پزشکی دارند.

هیچ‌یک از این علائم به‌تنهایی تشخیص حساسیت به پروتئین شیر گاو را قطعی نمی‌کند.

کولیک، بالا آوردن شیر، مدفوع سبز، وجود مقداری مخاط در مدفوع یا بی‌قراری در بسیاری از شیرخواران سالم نیز دیده می‌شود. شروع رژیم حذفی صرفاً بر اساس یکی از این علائم می‌تواند مادر را بی‌دلیل درگیر محدودیت غذایی کند.

آیا وجود خون در مدفوع همیشه نشانه حساسیت است؟

خیر.

رگه‌های خون در مدفوع می‌تواند در نوعی التهاب حساسیتی روده دیده شود که گاهی در شیرخوارانی با ظاهر عمومی خوب و رشد طبیعی رخ می‌دهد. بااین‌حال، شقاق مقعد، عفونت و برخی بیماری‌های دیگر نیز می‌توانند باعث وجود خون در مدفوع شوند.

به همین دلیل، مشاهده خون در مدفوع باید با پزشک مطرح شود.

در شیرخواری که حال عمومی خوبی دارد، رشد طبیعی است و خون‌ریزی بسیار اندک است، پزشک ممکن است پس از معاینه و بررسی سایر احتمالات، پیگیری نزدیک را انتخاب کند. همه این کودکان از همان ابتدا به رژیم حذفی مادر نیاز ندارند.

آیا باید شیر مادر قطع شود؟

در اغلب موارد، خیر. شیردهی باید ادامه پیدا کند.

وجود علائم مشکوک یا حتی تأیید حساسیت به پروتئین شیر گاو، به‌خودی‌خود دلیلی برای قطع شیر مادر نیست.

اگر پزشک رژیم حذفی را لازم بداند، مادر معمولاً می‌تواند هم‌زمان با شروع رژیم به شیردهی ادامه دهد. معمولاً نیازی نیست برای «پاک شدن شیر» شیردهی متوقف شود یا شیر دوشیده‌شده دور ریخته شود.

در واکنش‌های شدید یا شرایطی که کودک وضعیت عمومی مناسبی ندارد، نحوه تغذیه باید به‌صورت فردی و فوری توسط پزشک ارزیابی شود.

حساسیت به پروتئین شیر گاو چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص بر اساس یک علامت یا یک آزمایش منفرد انجام نمی‌شود.

پزشک زمان شروع علائم، نوع تغذیه، الگوی علائم، وضعیت رشد و معاینه کودک را بررسی می‌کند و هم‌زمان به دنبال علت‌های احتمالی دیگر می‌گردد.

در بسیاری از واکنش‌های گوارشی تأخیری، آزمایش خون یا تست پوستی آلرژی ممکن است منفی باشد. بنابراین، منفی بودن این آزمایش‌ها لزوماً حساسیت تأخیری را رد نمی‌کند.

از طرف دیگر، انجام آزمایش‌های گسترده و غیرهدفمند نیز لزوماً به تشخیص کمک نمی‌کند.

اگر شواهد بالینی کافی وجود داشته باشد، پزشک ممکن است یک رژیم حذف آزمایشی را در نظر بگیرد:

1. ادامه تغذیه با شیر مادر

2. حذف پروتئین شیر گاو از رژیم مادر، معمولاً برای یک دوره محدود، اغلب حدود ۲ تا ۴ هفته

3. ارزیابی پاسخ علائم و وضعیت رشد کودک

4. بازمعرفی برنامه‌ریزی‌شده پروتئین شیر گاو به رژیم مادر، در صورتی که انجام آن ایمن باشد

بهبود علائم پس از حذف لبنیات به‌تنهایی برای اثبات تشخیص کافی نیست. برخی علائم شیرخوار ممکن است به‌طور طبیعی و با گذشت زمان نیز بهتر شوند. بازمعرفی کنترل‌شده در موارد مناسب، بخش مهمی از فرایند تشخیص است.

مادر در صورت تجویز رژیم حذفی چه چیزهایی را حذف کند؟

هدف از رژیم حذفی، حذف پروتئین شیر گاو است، نه صرفاً حذف لاکتوز.

در دوره‌ای که پزشک تعیین می‌کند، معمولاً باید شیر و فرآورده‌های حاوی پروتئین شیر گاو از رژیم مادر حذف شوند؛ از جمله:

• شیر

• ماست

• پنیر

• خامه

• کره

• کشک

• بستنی‌های لبنی

• پودر شیر و شیرخشک موجود در ترکیبات برخی غذاها

• پروتئین آب‌پنیر یا Whey

• کازئین و کازئینات

همچنین لازم است برچسب مواد غذایی مانند کیک، بیسکویت، شکلات، سس‌ها و غذاهای آماده بررسی شود؛ زیرا ممکن است حاوی شیر یا مشتقات آن باشند.

«بدون لاکتوز» به معنای «بدون پروتئین شیر گاو» نیست. بنابراین محصولات لبنی بدون لاکتوز معمولاً برای رژیم حذف پروتئین شیر گاو مناسب نیستند.

شیر بز و گوسفند نیز معمولاً جایگزین مناسبی برای رژیم حذف پروتئین شیر گاو نیستند، زیرا پروتئین‌های مشابهی دارند و ممکن است در برخی کودکان واکنش ایجاد کنند.

آیا لازم است سویا و سایر غذاها هم حذف شوند؟

خیر، نه به‌طور معمول.

سویا، تخم‌مرغ، گندم، مغزها و سایر مواد غذایی نباید بدون دلیل مشخص و هم‌زمان از رژیم مادر حذف شوند.

اگر پس از یک دوره حذف مناسب، علائم همچنان ادامه داشته باشند، قدم بعدی حذف تصادفی غذاهای بیشتر نیست؛ بلکه باید تشخیص اولیه و سایر علل احتمالی دوباره بررسی شوند.

چگونه سلامت و تغذیه مادر حفظ شود؟

رژیم حذفی نباید باعث کم‌خوری یا تغذیه ناکافی مادر شود.

مادر شیرده همچنان به دریافت کافی انرژی، پروتئین، کلسیم و ویتامین D نیاز دارد. به همین دلیل، در صورت طولانی شدن رژیم یا دریافت ناکافی مواد مغذی، بهتر است پزشک یا متخصص تغذیه درباره منابع جایگزین و نیاز احتمالی به مکمل‌ها راهنمایی کند.

نوشیدنی‌های گیاهی غنی‌شده می‌توانند در رژیم مادر نقش داشته باشند، اما ترکیب غذایی آن‌ها با یکدیگر متفاوت است و باید بر اساس نیاز تغذیه‌ای مادر انتخاب شوند.

این نوشیدنی‌ها جایگزین شیر مادر برای شیرخوار نیستند.

حمایت از مادر، رسیدگی به مشکلات شیردهی و پیگیری رشد کودک نیز بخش مهمی از مراقبت است. درمان فقط به تهیه فهرستی از غذاهای ممنوع محدود نمی‌شود.

چه زمانی باید انتظار بهبود داشت؟

زمان بهبود به نوع و شدت علائم بستگی دارد.

در بعضی موارد، خون قابل مشاهده در مدفوع ممکن است طی چند روز کاهش پیدا کند، اما ارزیابی کامل پاسخ به رژیم حذفی ممکن است ۲ تا ۴ هفته زمان ببرد.

این بازه، مدت لازم برای ارزیابی پاسخ بالینی است و نباید به معنای نیاز قطعی به چند هفته زمان برای «پاک شدن کامل شیر مادر» در نظر گرفته شود.

اگر کودک حال عمومی خوبی ندارد، خون‌ریزی افزایش یافته، شیر خوردن کاهش پیدا کرده یا وزن‌گیری مختل شده است، نباید صرفاً برای تکمیل دوره حذف منتظر ماند و باید کودک دوباره ارزیابی شود.

اگر با حذف لبنیات علائم بهتر نشد، چه کنیم؟

بهتر نشدن علائم به معنای لزوم حذف غذاهای بیشتر نیست.

پزشک باید دوباره بررسی کند:

• آیا تشخیص اولیه درست بوده است؟

• آیا هنوز منبعی از پروتئین شیر گاو در رژیم مادر وجود دارد؟

• آیا رژیم به شکل مناسب و برای مدت کافی اجرا شده است؟

• آیا علت دیگری برای علائم وجود دارد؟

• آیا بررسی هدفمند یک ماده غذایی دیگر واقعاً ضرورت دارد؟

اگر رژیم حذف اثر مشخصی نداشته باشد، ادامه طولانی‌مدت آن بدون بازبینی تشخیص می‌تواند غیرضروری باشد و تغذیه مادر را دشوار کند.

چرا بازگرداندن لبنیات به رژیم مادر مهم است؟

بازمعرفی پروتئین شیر گاو به رژیم مادر کمک می‌کند مشخص شود آیا واقعاً این پروتئین علت علائم بوده است یا خیر.

در موارد خفیف و تأخیری، پزشک ممکن است بازگشت لبنیات به رژیم مادر و پایش علائم کودک را در منزل برنامه‌ریزی کند.

اما اگر کودک سابقه واکنش فوری، علائم تنفسی، بی‌حالی شدید یا واکنش شدید گوارشی داشته باشد، زمان و نحوه بازمعرفی باید توسط پزشک تعیین شود و ممکن است نیاز به انجام آن در محیط درمانی باشد.

اگر حساسیت تأیید شود، مدت ادامه رژیم و زمان بررسی تحمل مجدد به نوع واکنش، شدت بیماری و وضعیت کودک بستگی دارد. رژیم حذف نباید بدون ارزیابی دوره‌ای برای مدت نامشخص ادامه پیدا کند.

چه زمانی مراجعه فوری لازم است؟

در صورت بروز هرکدام از علائم زیر، کودک باید فوراً ارزیابی پزشکی شود:

• تنگی نفس یا خس‌خس ناگهانی

• تورم زبان، لب‌ها یا صورت

• بی‌حالی شدید یا کاهش پاسخ‌دهی

• رنگ‌پریدگی واضح

• استفراغ‌های مکرر همراه با بی‌حالی

• استفراغ سبز

• خون‌ریزی قابل‌توجه

• مدفوع سیاه و قیری غیرمنتظره

• شکم متورم و دردناک

• کاهش واضح شیر خوردن

• نشانه‌های کم‌آبی، مانند کاهش واضح تعداد پوشک‌های خیس

تب، اختلال رشد یا تداوم خون در مدفوع نیز نیازمند ارزیابی پزشکی است و نباید بدون بررسی، صرفاً به حساسیت غذایی نسبت داده شود.

..................................

پرسش‌های رایج والدین

آیا همه مادران شیرده باید برای پیشگیری، لبنیات را حذف کنند؟

خیر. حذف پیشگیرانه لبنیات از رژیم مادرِ یک شیرخوار بدون علامت توصیه نمی‌شود.

آیا هر شیرخواری که کولیک یا رفلاکس دارد، به پروتئین شیر گاو حساسیت دارد؟

خیر. کولیک و رفلاکس در شیرخواران شایع هستند و به‌تنهایی دلیل کافی برای تشخیص حساسیت یا شروع رژیم حذفی نیستند.

آیا می‌توان هنگام رژیم حذفی به شیردهی ادامه داد؟

بله. در اغلب موارد، شیردهی ادامه پیدا می‌کند و نیازی به قطع شیر مادر یا دور ریختن شیر برای «پاک شدن» آن وجود ندارد.

آیا مادر می‌تواند شیر و ماست بدون لاکتوز مصرف کند؟

اگر هدف، حذف پروتئین شیر گاو باشد، معمولاً خیر. محصولات بدون لاکتوز اغلب همچنان حاوی پروتئین شیر گاو هستند.

آیا حساسیت به پروتئین شیر گاو برای همیشه باقی می‌ماند؟

خیر، در بسیاری از کودکان، به‌ویژه در انواع گوارشی تأخیری، با افزایش سن تحمل ایجاد می‌شود. زمان ایجاد تحمل در کودکان مختلف متفاوت است و بازگشت لبنیات باید طبق برنامه پزشک انجام شود.

پیام برای مادران

اگر فرزندتان به پروتئین شیر گاو حساسیت دارد، این موضوع تقصیر شما نیست و ارزش شیر شما را کم نمی‌کند.

هدف از درمان، رسیدن کودک به رشد و حال عمومی مناسب، در کنار حفظ شیردهی و سلامت مادر است.

تشخیص دقیق، رژیم حذفی هدفمند در صورت نیاز، تغذیه مناسب مادر و بازبینی تشخیص پیش از حذف غذاهای بیشتر، می‌تواند از محدودیت‌های غذایی غیرضروری جلوگیری کند.

این مطلب با هدف آموزش والدین تهیه شده است و جایگزین معاینه، تشخیص و توصیه پزشکی اختصاصی نمی‌شود.

دوستدار سلامت فرزندان دلبند شما ؛ دکتر نفیسه برهانی