رشد کودک ۵ ساله؛ چه مهارت‌هایی باید داشته باشد؟

پنج‌سالگی یکی از مراحل مهم رشد کودک است؛ سنی که معمولاً مهارت‌های زبانی، اجتماعی و شناختی او منظم‌تر شده و استقلال بیشتری در کارهای روزمره نشان می‌دهد.

کودک پنج‌ساله ممکن است داستان کوتاهی تعریف کند، مکالمه را برای چند نوبت ادامه دهد، تا ۱۰ بشمارد، برخی حروف نام خودش را بنویسد، قوانین ساده بازی را رعایت کند و بعضی کارهای خانه را انجام دهد.

با این حال، کودکان دقیقاً با سرعت یکسان رشد نمی‌کنند. نقاط عطف رشد نشان می‌دهند بیشتر کودکان تا این سن چه توانایی‌هایی کسب کرده‌اند و جایگزین غربالگری یا ارزیابی استاندارد رشد نیستند. در راهنمای مورد استفاده، نقاط عطف به مهارت‌هایی اشاره دارند که حداقل حدود ۷۵ درصد کودکان در آن سن انجام می‌دهند.

برای مشاهده مراحل رشد از ماه‌های ابتدایی زندگی تا این سن، می‌توانید مقاله «مراحل رشد و تکامل کودک از ۲ ماهگی تا ۵ سالگی» را نیز مطالعه کنید.

رشد اجتماعی و عاطفی کودک ۵ ساله

در پنج‌سالگی معمولاً کودک درک بهتری از قوانین، نوبت و همکاری پیدا می‌کند.

بیشتر کودکان در این سن ممکن است:

• هنگام بازی با کودکان دیگر قوانین ساده را رعایت کنند یا نوبت بگیرند.

• برای شما آواز بخوانند، برقصند یا نقش بازی کنند.

• بعضی کارهای ساده خانه را انجام دهند؛ مانند جفت کردن جوراب‌ها یا پاک کردن میز بعد از غذا.

این رفتارها بخشی از افزایش استقلال و رشد اجتماعی کودک هستند.

آیا کودک پنج ساله باید نوبت را رعایت کند؟

در این سن معمولاً کودک بهتر از سال‌های قبل مفهوم نوبت و قوانین ساده بازی را درک می‌کند.

برای تمرین این مهارت می‌توانید بازی‌هایی انجام دهید که هر فرد باید منتظر نوبت خود بماند.

مثلاً بازی‌های ساده رومیزی یا کارتی می‌توانند فرصت خوبی برای تمرین:

• صبر کردن،

• رعایت قانون،

• نوبت گرفتن،

• و پذیرفتن نتیجه بازی

باشند.

در راهنمای مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا، برنامه «نشانه‌ها را بشناسید، به‌موقع اقدام کنید» نیز آموزش قوانین از طریق بازی‌های ساده پیشنهاد شده است.

کودک ۵ ساله و انجام کارهای خانه

در پنج‌سالگی می‌توانید مسئولیت‌های بسیار ساده‌ای به کودک بدهید.

برای مثال:

• جفت کردن جوراب‌ها

• جمع کردن وسایل شخصی

• مرتب کردن بخشی از اتاق

• پاک کردن میز

• کمک در آماده کردن غذا

هدف از این کارها انجام بی‌نقص مسئولیت نیست؛ بلکه تمرین استقلال و مشارکت در زندگی خانوادگی است.

بهتر است کودک را بابت تلاش و همکاری تشویق کنید، حتی اگر کار را کاملاً مثل یک بزرگسال انجام ندهد.

رشد گفتاری و ارتباطی کودک ۵ ساله

در این سن معمولاً کودک می‌تواند زبان را برای توضیح دادن اتفاقات، تعریف کردن داستان و ادامه دادن مکالمه به شکل فعال‌تری استفاده کند.

بیشتر کودکان پنج‌ساله ممکن است:

• داستانی که شنیده‌اند یا خودشان ساخته‌اند با حداقل دو اتفاق تعریف کنند.

• بعد از شنیدن داستان به سؤال‌های ساده درباره آن پاسخ دهند.

• مکالمه را برای بیش از سه رفت‌وبرگشت ادامه دهند.

• قافیه‌های ساده را بفهمند یا از آنها استفاده کنند.

کودک پنج ساله چگونه باید داستان تعریف کند؟

یکی از نقاط عطف این سن این است که کودک بتواند داستانی را با حداقل دو اتفاق مرتبط تعریف کند.

مثلاً:

«گربه رفت بالای درخت و بعد آتش‌نشان اومد و نجاتش داد.»

هدف این نیست که داستان کودک طولانی یا از نظر دستور زبان کاملاً بی‌نقص باشد.

مهم این است که بتواند اتفاق‌ها را در یک توالی قابل فهم بیان کند.

چگونه داستان‌گویی کودک ۵ ساله را تقویت کنیم؟

یکی از ساده‌ترین روش‌ها استفاده از تصاویر است.

یک کتاب تصویری را باز کنید و از کودک بخواهید براساس تصویر برایتان داستان بسازد.

می‌توانید بپرسید:

«اول چی شد؟»

«بعدش چی شد؟»

«فکر می‌کنی آخر داستان چی می‌شه؟»

همچنین اجازه دهید خودش داستان‌های خیالی بسازد؛ لازم نیست داستان واقعی باشد.

مکالمه کودک پنج ساله

در این سن انتظار می‌رود گفت‌وگو فقط شامل یک سؤال و یک پاسخ نباشد.

کودک معمولاً می‌تواند مکالمه را برای چند رفت‌وبرگشت ادامه دهد.

برای مثال:

والد: امروز مهد چطور بود؟
کودک: خوب بود.
والد: چی بازی کردی؟
کودک: با دوستم ماشین بازی کردم.
والد: چه ماشینی؟
کودک: ماشین قرمز بزرگ.

این مکالمه‌های روزمره فرصت بسیار خوبی برای تقویت زبان هستند.

بازی با قافیه برای کودک ۵ ساله

شناخت یا استفاده از قافیه‌های ساده یکی دیگر از مهارت‌های زبانی این سن است.

می‌توانید به شکل بازی بپرسید:

«چی با "گوش" هم‌قافیه است؟»

یا:

«چه کلمه‌ای شبیه "مار" صدا می‌ده؟»

در راهنمای منبع نیز بازی با قافیه به‌عنوان یکی از فعالیت‌های مناسب این سن پیشنهاد شده است.

رشد شناختی کودک ۵ ساله

در پنج‌سالگی مهارت‌های شناختی کودک گسترده‌تر می‌شوند و بعضی توانایی‌های مقدماتی مربوط به مدرسه نیز به‌تدریج ظاهر می‌شوند.

بیشتر کودکان در این سن ممکن است:

• تا ۱۰ بشمارند.

• وقتی به بعضی اعداد ۱ تا ۵ اشاره می‌کنید، آنها را نام ببرند.

• از واژه‌های زمانی مانند «دیروز»، «فردا»، «صبح» و «شب» استفاده کنند.

• در یک فعالیت حدود ۵ تا ۱۰ دقیقه توجه خود را حفظ کنند.

• بعضی حروف نام خودشان را بنویسند.

• صدای برخی حروف را هنگام دیدن آنها بیان کنند.

آیا کودک ۵ ساله باید تا ۱۰ بشمارد؟

در این سن شمردن تا ۱۰ یکی از نقاط عطف شناختی ذکرشده است.

اما لازم نیست آموزش اعداد همیشه حالت کلاس درس داشته باشد.

می‌توانید در زندگی روزانه با کودک بشمارید:

«بیا ببینیم چند تا سیب داریم.»

«یک، دو، سه، چهار...»

یا هنگام بالا رفتن از پله‌ها آنها را با هم بشمارید.

آیا کودک پنج ساله باید اعداد را بشناسد؟

در راهنمای رشد پنج‌سالگی، نام بردن برخی اعداد از ۱ تا ۵ هنگام اشاره به آنها ذکر شده است.

بنابراین شمارش شفاهی و شناخت شکل اعداد دو مهارت مرتبط اما متفاوت هستند.

درک زمان در کودک ۵ ساله

یکی دیگر از مهارت‌های این سن استفاده از واژه‌هایی مانند:

• امروز

• دیروز

• فردا

• صبح

• شب

است.

برای کمک به یادگیری می‌توانید در گفت‌وگوهای روزانه از این واژه‌ها استفاده کنید.

مثلاً:

«دیروز رفتیم پارک، امروز خونه‌ایم و فردا می‌ریم مادربزرگ رو ببینیم.»

در راهنمای منبع نیز استفاده روزانه از این کلمات برای آموزش مفهوم زمان پیشنهاد شده است.

تمرکز کودک ۵ ساله چقدر باید باشد؟

در این سن یکی از نقاط عطف شناختی این است که کودک بتواند در فعالیت‌هایی مانند:

• شنیدن داستان،

• ساخت کاردستی،

• یا انجام فعالیت هنری

حدود ۵ تا ۱۰ دقیقه توجه خود را حفظ کند. زمان تماشای نمایشگر در این معیار محاسبه نمی‌شود.

بنابراین اینکه کودک بتواند مدت زیادی کارتون ببیند، لزوماً به معنای داشتن همین نوع تمرکز در فعالیت‌های دیگر نیست.

نوشتن نام در پنج سالگی

در این سن انتظار ذکرشده این نیست که کودک حتماً نام کامل خود را با خط کاملاً صحیح بنویسد.

یکی از نقاط عطف این است که کودک بتواند بعضی از حروف نام خودش را بنویسد.

می‌توانید نام کودک را با حروف درشت بنویسید و اجازه دهید خودش نوشتن آنها را امتحان کند.

بهتر است این تمرین حالت بازی داشته باشد و از اصلاح بیش از حد کودک خودداری شود.

شناخت صدای حروف

کودک ممکن است با دیدن بعضی حروف بتواند صدای آنها را بیان کند.

این مهارت یکی از نقاط عطف شناختی پنج‌سالگی در منبع است.

هدف در این مرحله الزاماً خواندن کامل کلمات نیست.

هر کودک ممکن است در مسیر آشنایی با حروف سرعت متفاوتی داشته باشد.

رشد حرکتی کودک ۵ ساله

مهارت‌های حرکتی در این سن نیز استقلال بیشتری به کودک می‌دهند.

دو مورد از نقاط عطف حرکتی اصلی پنج‌سالگی عبارت‌اند از:

• بستن بعضی دکمه‌های لباس.

• لی‌لی کردن روی یک پا.

آیا کودک پنج ساله باید بتواند دکمه لباسش را ببندد؟

بستن برخی دکمه‌ها یکی از نقاط عطف حرکتی پنج‌سالگی است.

لازم نیست کودک در بستن همه انواع دکمه‌ها مهارت کامل داشته باشد.

لباس‌هایی با دکمه‌های نسبتاً بزرگ می‌توانند فرصت خوبی برای تمرین باشند.

لی‌لی کردن در پنج سالگی

لی‌لی کردن روی یک پا نیز در فهرست مهارت‌های حرکتی این سن قرار دارد.

می‌توانید در محیطی ایمن بازی‌های حرکتی انجام دهید که کودک فرصت:

• پریدن،

• لی‌لی کردن،

• حفظ تعادل،

• و حرکت آزاد

داشته باشد.

استقلال کودک پنج ساله را تقویت کنید

در این سن بهتر است برای بعضی کارهای متناسب با توانایی کودک فرصت استقلال ایجاد شود.

مثلاً اجازه دهید:

• تختش را تا حد توان مرتب کند.

• دکمه‌های لباسش را ببندد.

• آب داخل لیوان بریزد.

• وسایل شخصی‌اش را جمع کند.

حتی اگر نتیجه کامل نیست، لازم نیست همه چیز را دوباره جلوی کودک اصلاح کنید.

راهنمای منبع نیز بر فرصت دادن به کودک برای انجام مستقل کارها و تشویق تلاش او تأکید می‌کند.

درباره احساسات با کودک صحبت کنید

در این دوره می‌توانید درباره احساسات خود کودک و شخصیت‌های داستان صحبت کنید.

مثلاً هنگام کتاب خواندن بپرسید:

«فکر می‌کنی چرا این بچه ناراحته؟»

یا:

«اگر تو جای اون بودی چه حسی داشتی؟»

این نوع گفت‌وگو به کودک کمک می‌کند احساسات را بهتر نام‌گذاری و درک کند.

وقتی کودک پنج ساله عصبانی می‌شود چه کنیم؟

در راهنمای منبع پیشنهاد شده فضایی آرام در خانه وجود داشته باشد که کودک هنگام ناراحتی بتواند برای آرام شدن به آنجا برود.

اما بهتر است والد کاملاً کودک را تنها نگذارد و در نزدیکی او حضور داشته باشد تا بداند در صورت نیاز می‌تواند کمک و آرامش دریافت کند.

هدف این فضا «تنبیه» نیست؛ هدف کمک به کودک برای آرام شدن است.

بازی‌های مناسب کودک ۵ ساله

برای این سن می‌توانید از بازی‌هایی استفاده کنید که زبان، حافظه، نوبت و تمرکز را با هم درگیر کنند.

برای مثال:

• بازی‌های رومیزی ساده

• کارت‌های حافظه

• جورچین

• بلوک

• بازی «گرم و سرد»

• حدس زدن نام اشیا

• بازی‌های قافیه

• داستان‌سازی با تصویر

در توصیه‌های منبع نیز بازی‌های کارتی، جورچین، بازی با بلوک و بازی‌های تقویت حافظه و تمرکز پیشنهاد شده‌اند.

کتاب خواندن برای کودک ۵ ساله

در این سن فقط شما نباید داستان‌گو باشید.

می‌توانید تصاویر یک کتاب را به کودک نشان دهید و از او بخواهید براساس تصاویر برایتان داستان تعریف کند.

این کار به تقویت:

• زبان،

• ترتیب دادن اتفاقات،

• تخیل،

• و توجه

کمک می‌کند.

استفاده از موبایل، تبلت و تلویزیون در پنج سالگی

بر اساس راهنمای منبع، برای استفاده کودک از نمایشگر باید محدودیت مشخصی تعیین شود و این زمان نباید بیش از یک ساعت در روز باشد. همچنین داشتن برنامه خانوادگی برای استفاده از رسانه‌ها پیشنهاد شده است.

مهم‌تر از عدد مشخص این است که نمایشگر جای فعالیت‌هایی مانند:

• بازی،

• تحرک،

• گفت‌وگوی خانوادگی،

• کتاب خواندن،

• و ارتباط با دیگران

را نگیرد.

وعده غذایی بدون موبایل و تلویزیون

در راهنمای منبع توصیه شده اعضای خانواده تا حد امکان وعده غذایی را کنار هم میل کنند و هنگام غذا خوردن از تلفن همراه، تبلت یا تلویزیون استفاده نکنند.

وعده غذایی می‌تواند فرصتی برای گفت‌وگو درباره اتفاقات روز و تقویت مهارت ارتباطی کودک باشد.

اگر کودک ۵ ساله بعضی از این مهارت‌ها را ندارد چه کنیم؟

نداشتن یک مهارت به‌تنهایی به معنی وجود اختلال رشدی نیست.

اما اگر:

• چند مرحله رشدی متناسب با سن را در کودک مشاهده نمی‌کنید،

• درباره گفتار یا درک زبان او نگرانی دارید،

• ارتباط او با همسالان باعث نگرانی شده است،

• توجه یا مهارت‌های حرکتی او نگرانتان کرده است،

• یا کودک مهارتی را که قبلاً داشته از دست داده است،

بهتر است موضوع را با پزشک کودک مطرح کنید.

راهنمای رشد نیز در صورت نرسیدن کودک به مراحل مورد انتظار، از دست دادن مهارت قبلی یا وجود نگرانی والدین، بر اقدام زودهنگام و مشورت درباره ارزیابی رشد تأکید دارد.

از دست دادن مهارت قبلی را نادیده نگیرید

اگر کودک قبلاً مهارتی داشته و بعد آن را از دست داده است، مثلاً:

• قبلاً جمله‌های بیشتری می‌گفته،

• تعامل اجتماعی مشخصی داشته،

• توانایی حرکتی خاصی داشته،

• یا بعضی کارهای مستقل را انجام می‌داده،

این تغییر را با پزشک مطرح کنید.

از دست دادن مهارت قبلی یکی از مواردی است که ارزش بررسی دارد.

چک‌لیست سریع رشد کودک ۵ ساله

برای مرور سریع می‌توانید بررسی کنید آیا کودک شما معمولاً:

• قوانین ساده بازی را رعایت می‌کند و نوبت می‌گیرد؟

• برای شما آواز می‌خواند، می‌رقصد یا نقش بازی می‌کند؟

• در کارهای ساده خانه کمک می‌کند؟

• داستانی با دست‌کم دو اتفاق تعریف می‌کند؟

• به سؤال‌های مربوط به داستان پاسخ می‌دهد؟

• مکالمه را برای چند رفت‌وبرگشت ادامه می‌دهد؟

• قافیه‌های ساده را می‌شناسد؟

• تا ۱۰ می‌شمارد؟

• برخی اعداد ۱ تا ۵ را می‌شناسد؟

• از واژه‌هایی مانند دیروز و فردا استفاده می‌کند؟

• در یک فعالیت ۵ تا ۱۰ دقیقه توجه می‌کند؟

• برخی حروف نام خودش را می‌نویسد؟

• صدای بعضی حروف را می‌شناسد؟

• بعضی دکمه‌ها را می‌بندد؟

• روی یک پا لی‌لی می‌کند؟

این موارد حوزه‌های اصلی رشد اجتماعی، زبانی، شناختی و حرکتی کودک پنج‌ساله را پوشش می‌دهند.

سؤالات رایج درباره رشد کودک ۵ ساله

کودک پنج ساله باید تا چند بشمارد؟

شمردن تا ۱۰ یکی از نقاط عطف شناختی ذکرشده برای پنج‌سالگی است.

آیا کودک ۵ ساله باید اسم خودش را بنویسد؟

در این سن نوشتن بعضی از حروف نام خود از نقاط عطف ذکرشده است؛ لازم نیست همه کودکان نام کامل خود را کاملاً صحیح بنویسند.

تمرکز کودک پنج ساله چقدر است؟

در راهنمای منبع، حفظ توجه حدود ۵ تا ۱۰ دقیقه در فعالیت‌هایی مانند داستان، کاردستی یا فعالیت هنری ذکر شده است.

آیا کودک پنج ساله باید داستان تعریف کند؟

بله، یکی از نقاط عطف ارتباطی این سن تعریف یک داستان شنیده‌شده یا ساخته‌شده با حداقل دو اتفاق است.

آیا کودک ۵ ساله باید لی‌لی کند؟

لی‌لی کردن روی یک پا یکی از نقاط عطف حرکتی پنج‌سالگی است.

اگر کودک پنج ساله بعضی از این مهارت‌ها را ندارد چه کنیم؟

یک مهارت به‌تنهایی برای تشخیص مشکل کافی نیست. اگر درباره چند حوزه رشد نگرانی دارید یا کودک مهارتی را از دست داده است، بهتر است برای ارزیابی دقیق‌تر با پزشک کودک مشورت کنید.

جمع‌بندی

پنج‌سالگی دوره‌ای مهم در رشد استقلال، زبان، تفکر و روابط اجتماعی کودک است.

رعایت نوبت، تعریف داستان، ادامه مکالمه، شناخت قافیه، شمردن تا ۱۰، استفاده از واژه‌های زمانی، تمرکز چنددقیقه‌ای روی فعالیت، نوشتن بعضی حروف نام، بستن دکمه و لی‌لی کردن از نقاط عطف مهم این سن هستند.

این چک‌لیست برای کمک به والدین در مشاهده روند رشد کودک است، نه برای مقایسه فرزندشان با دیگران یا تشخیص یک بیماری.

اگر درباره گفتار، یادگیری، رفتار، حرکت یا ارتباط کودک نگرانی دارید یا فرزندتان مهارتی را که قبلاً داشته از دست داده است، بهتر است موضوع را با پزشک کودک مطرح کنید.

مرحله قبل:
← رشد کودک ۴ ساله؛ چه مهارت‌هایی باید داشته باشد؟

مشاهده راهنمای کامل مراحل رشد کودک از ۲ ماهگی تا ۵ سالگی