چرا نباید رشد کودک را با دیگران یا حتی با گذشته خودش مقایسه کنیم؟
بررسی رشد قد و وزن کودکان یکی از مهمترین بخشهای مراقبتهای دوران کودکی است. ما متخصصان اطفال برای ارزیابی صحیح رشد کودک، تنها به یک عدد وزن یا قد اکتفا نمیکنیم، بلکه عوامل مختلفی را در نظر میگیریم. یکی از اصول مهم در این ارزیابی، توجه به این نکته است که دوران زندگی کودک به مراحل مختلفی تقسیم میشود و هر مرحله ویژگیهای رشدی خاص خود را دارد. به همین دلیل، رشد در هر دوره با دوره دیگر قابل مقایسه نیست.
از سوی دیگر، یکی از «هفت اصل طلایی تغذیه شیرخواران» این است که ما حق مقایسه رشد و اشتهای هیچ کودکی را با کودک دیگر نداریم؛ حتی با دوقلوی همسان او. نکته مهمی که کمتر به آن توجه میشود این است که علاوه بر ممنوعیت مقایسه کودک با دیگران، حتی نباید رشد کودک را در دورههای مختلف زندگیاش با خودش مقایسه کنیم.
امروزه بسیاری از والدینی که به دلیل نگرانی از رشد قد و وزن فرزندشان به متخصص اطفال مراجعه میکنند، تصور میکنند کودکشان نسبت به گذشته کندتر رشد میکند یا لاغرتر شده است. در حالی که در بسیاری از موارد، وقتی نمودارهای رشد کودک بررسی میشود، مشخص میشود که روند رشد کاملاً طبیعی است و جای نگرانی وجود ندارد. دلیل این نگرانیها اغلب ناآشنایی با ویژگیهای رشد در مراحل مختلف زندگی و صحبت های غیر کارشناسانه ی برخی از اطرافیان است.
در ادامه، مروری کوتاه بر تقسیمبندی دوران رشد از تولد تا پایان نوجوانی خواهیم داشت.
دوره نوزادی
این دوره از روز تولد تا پایان ۲۸ روزگی را شامل میشود. در ۱۰ روز اول پس از تولد، نوزاد معمولاً کاهش وزن طبیعی دارد و تا حدود روز دهم، وزن او دوباره به وزن زمان تولد میرسد. از روز یازدهم به بعد انتظار داریم نوزاد روزانه حدود ۲۰ تا ۳۰ گرم وزن اضافه کند. بنابراین دوره نوزادی یکی از سریعترین دورههای رشد در زندگی انسان محسوب میشود.
دوره شیرخوارگی
دوره شیرخوارگی از روز ۲۹ تولد آغاز میشود و تا پایان دو سالگی ادامه دارد. در این مرحله نیز سرعت رشد بسیار بالاست و بخش مهمی از رشد قدی و وزنی کودک در همین دوره اتفاق میافتد. به همین دلیل، تغذیه مناسب و پایش منظم رشد در این سالها اهمیت ویژهای دارد.
دوره کودکی
دوره کودکی از دو سال و یک روزگی آغاز میشود و تا شروع نوجوانی ادامه دارد؛ یعنی تا حدود ۱۰ سالگی در دختران و ۱۲ سالگی در پسران. این دوره خود به دو بخش تقسیم میشود: دوره نوپایی (از ۲ تا حدود ۵ سالگی) و دوره نونهالی (از حدود ۷ سالگی تا شروع نوجوانی).
ویژگی مهم این دوره آن است که سرعت رشد جسمی نسبت به دوره شیرخوارگی کاهش مییابد. در مقابل، تواناییهای ذهنی، مهارتآموزی و استقلال کودک به شکل چشمگیری افزایش پیدا میکند. همچنین در این سنین تغییراتی در ساختار بدن رخ میدهد؛ استخوانهای پهن به تدریج کشیدهتر میشوند و ترکیب بدن تغییر میکند. به همین دلیل، بسیاری از کودکان در پایان این دوره نسبت به سالهای قبل کشیدهتر و لاغرتر به نظر میرسند. این موضوع بخشی از روند طبیعی رشد است و معمولاً نشانه بیماری یا سوءتغذیه نیست.
دوره نوجوانی
نوجوانی از حدود ۱۰ سالگی در دختران و ۱۲ سالگی در پسران آغاز میشود و تا حدود ۱۸ سالگی ادامه دارد. این دوره با بلوغ جنسی، تغییرات هورمونی، تغییرات خلقی و تکامل رفتارهای اجتماعی همراه است. در این مرحله معمولاً شاهد جهش رشد قدی هستیم و سرعت افزایش قد بیش از وزن خواهد بود. داشتن رژیم غذایی متعادل، فعالیت بدنی منظم و سبک زندگی سالم در این دوره میتواند نقش مهمی در پیشگیری از بسیاری از مشکلات جسمی و حرکتی در آینده داشته باشد.
در نهایت باید تأکید کرد که برای ارزیابی وضعیت رشد یک کودک، صرفاً دانستن یک عدد وزن یا قد کافی نیست. روند رشد باید روی نمودارهای استاندارد رشد و بر اساس مسیر رشد خود کودک بررسی شود. همچنین شاخصهایی مانند قد، وزن، دور سر و شاخص توده بدنی باید در کنار یکدیگر تحلیل شوند.
بنابراین اگر متخصص اطفال پس از بررسی نمودار رشد اعلام کند که روند رشد کودک طبیعی است، بهتر است والدین با آرامش به نظر تخصصی او اعتماد کنند. توصیههای غیرعلمی اطرافیان و مقایسههای نادرست گاهی باعث نگرانیهای بیمورد یا حتی تصمیمهای اشتباه در تغذیه و مراقبت از کودک میشود.
اعتماد به توصیههای علمی و پرهیز از مقایسههای نادرست، بهترین راه برای حمایت از رشد سالم کودکان است.
دوستدار سلامت فرزندان دلبند شما
دکتر نفیسه برهانی
متخصص اطفال
